سرگیجه

سرگیجه

سرگیجه یک احساس مربوط به مغز است و به مجموعه ای از علائم شامل عدم تعادل، سبکی سر، احساس از هوش رفتن و افتادن گفته می شود.

با توجه به متعدد بودن علل و تظاهرات سرگیجه، این که یک نفر احساس سرگیجه داشته باشد، می تواند تشخیص ها و پیش آمد های کاملا متفاوتی داشته باشد.

لازم است برای تشخیص دقیق تر ناراحتی خود، توضیحات دیگری هم در مورد احساس ایجاد شده یا علائم همراه ارائه شود.

علت ایجاد سرگیجه بسیار متنوع و متعدد است.

تقریبا اکثر بیماری ها می توانند موجب ایجاد سرگیجه شوند.

از نظر علل ایجاد سرگیجه تقسیم بندی های مختلفی وجود دارد، ولی در کل می توان علل ایجاد سرگیجه را در 3 گره طبقه بندی کرد.

علائم سرگیجه

این اختلال معمولا به تنهایی بیماری محسوب نمی‌شود، بلکه نشانه‌ای از شرایط خاص در بدن می باشد.

سرگیجه با علائم زیر همراه می باشد:

• حالت تهوع و استفراغ
• عدم تعادل درست
• وزوز گوش
• سردرد
• احساس پری در گوش
• حرکت غیرقابل کنترل چشم به سمت دیگر

عوامل خطر سرگیجه

عواملی که ممکن است احتمال بروز گیجی را در شما افزایش دهند، شامل موارد زیر می‌شوند:

سن

احتمال بروز گیجی و عدم تعادل، در افراد مسن‌تر بیشتر است.

سابقه ابتلا به دوره‌های سرگیجه

اگر سابقه سرگیجه دارید، احتمال بروز آن در آینده در شما بیشتر است.

سابقه آسیب به سر و اختلالات وستیبولار

اختلالاتی همچون نوریت وستیبولار، ریسک ابتلای فرد به سرگیجه را افزایش می‌دهد.

پوکی استخوان و کمبود ویتامین D

رابطه ای بین پوکی استخوان و کمبود ویتامین D با سرگیجه وجود دارد.

وضعیت بدن هنگام خواب

وضعیت بدن شما هنگام خوابیدن با سرگیجه ارتباط دارد.

در تحقیقات انجام شده، این افراد در گذشته بیشتر به سمت گوشی که در حال حاضر آسیب دیده است، می‌ خوابیده‌اند.

علل ايجاد سرگيجه

کاهش خون رسانی به مغز

شایع ترین علت سرگیجه، کاهش خونرسانی به مغز است.

مغز به عنوان عضو حیاتی بدن، سیستم گردش خون مخصوص به خود را دارد.

در اثر عملکرد دقیق گیرنده های عصبی و سیستم اعصاب خودکار بدن، در حالت های مختلف مانند: فشارخون بالا و پایین، یا در موقع ایستادن و انواع فعالیت های بدنی، مقدار خون مورد نیاز مغز، تامین می شود.

سلول های مغزی جزو فعال ترین سلول های بدن هستند.

کاهش جریان خون مغز حتی برای چند ثانیه، موجب اختلال عملکرد و احساس سبکی سر، احساس نزدیکی به مردن و عدم تعادل و سنکوپ خواهد شد.

افت فشارخون وضعیتی

این حالت بسیار شایع است.

تقریبا کسی نیست که این حالت یعنی سرگیجه گذرا را، هنگام بلند شدن از زمین یا ایستادن طولانی مدت تجربه نکرده باشد.

در بدن ما موقع بلند شدن از حالت نشسته، در اثر نیروی جاذبه مقدار 500 سی سی تا یک لیتر خون به سمت پاها حرکت می کند.

همین امر موجب کاهش گذرای خونرسانی به سر و مغز می گردد.

البته به صورت طبیعی، سیستم تنظیم عصبی و هورمونی موجود در بدن، با انقباض عروق پاها و عضلات و همچنین انقباض شدیدتر قلب، مانع تغییر فشارخون مغز و اعضای حیاتی بدن می شود.

در برخی از شرایط، عملکرد این سیستم هم کافینمی باشد و مقدار خون مغز به صورت گذرا کاهش پیدا می کند.

بسته به شدت کاهش خون رسانی می تواند علائم خفیف مانند یک سرگیجه گذرا تا علائم شدیدی مانند احساس سبکی سر و کاهش سطح هوشیاری و حتی افتادن بر روی زمین را ایجاد نماید.

این حالت پس از چند لحظه یا به دنبال نشستن، به صورت کامل از بین خواهد رفت.

بسیاری از موارد افت فشارخون وضعیتی به دنبال بلند شدن یا ایستادن، خوش خیم و گذرا هستند و دلیل بر بیماری خاصی هم نیستند.

برخی حالت های فیزیولوژیک که موجب ایجاد یا تشدید این حالت می شوند عبارتند از:

• کم آبی و عدم مصرف مایعات کافی
• گرسنگی و افت قند خون
• قرار گرفتن در محیط گرم و تعریق زیاد
• استفاده از کافئین، قهوه
• به دنبال مصرف غذای سنگین
• ایستادن ناگهانی به دنبال خواب
• استرس و اضطراب
• بیماری های التهابی ساده مانند سرماخوردگی
• تب و عفونت بدن
• فشارخون بالا
• استفاده از برخی داروها مانند قرص سرماخوردگی، داروهای ضد التهاب
• کم خونی به دنبال دیالیز

موارد گذرا و خوش خیم این حالت احتیاج به مراجعه پزشکی ندارد.

در شرایط غیر طبیعی زیر لازم است در اولین فرصت، به پزشک مراجعه نمایید:

• حملات مکرر و متعدد افت گذرای فشارخون
• حالت های شدید به صورت کاهش سطح هوشیار یا افتادن
• در صورت مصرف داروی خاص
• رنگ پریدگی و احساس ضعف در سایر ساعات روز

افت فشارخون پایدار

اگر عامل افت فشارخون شدید باشد، علاوه از افت گذرای فشارخون به دنبال ایستادن یا بلند شدن از زمین، در سایر حالت ها و حتی در حالت نشسته هم فرد احساس سرگیجه خواهد داشت.

این سرگیجه عموما با احساس ضعف، بی حالی و عدم توانایی در انجام فعالیت های روزانه همراه است.

حالت های دیگری که می توانند این علائم را ایجاد نمایند عبارتند از:

• خونریزی شدید
• کم خونی شدید
• کمبود ویتامین ها و املاح ضروری بدن
• نارسایی غده فوق کلیوی
• نارسایی شدید قلبی
• عفونت ها
• بدخیمی ها
• نارسایی اعضای داخلی مانند کبد و کلیه

بیماری های قلبی

 وظیفه اصلی قلب رساندن خون به بدن و مغز است.

طبیعتا هر نوع بیماری قلبی که موجب ناتوانی در رساندن خون به مغز گردد، می تواند به سرگیجه منجر شود.

برخلاف افت فشارخون و مواردی که در بالا به آنها اشاره شد، بیماری های قلبی می توانند در هر ساعتی از شبانه روز و در هر حالتی، چه نشسته و چه ایستاده، منجر به بروز علائم مغزی شوند.

بیماری های قلبی بسته به شدت بیماری و میزان اختلال در تغذیه مغز، می توانند علائمی گذرا مانند یک سرگیجه کم اهمیت تا علایمی شدید مانند کاهش سطح هوشیاری، از دست دادن تعادل و حتی سنکوپ ایجاد کنند.

تقریبا اکثر بیماری های قلبی می توانند موجب سرگیجه شوند، مهم ترین این بیماری ها عبارتند از:

آریتمی ها یا اختلال ریتم قلب

اختلال ریتم قلب در شکل ساده آن یعنی ایجاد ضربان های زودرس یا نابجا، غالبا به صورت تپش قلب گذرا احساس می شوند.

به ندرت سرگیجه ایجاد می کنند.

آریتمی هایی که علائم مغزی ایجاد می کنند، اکثرا مربوط به تعداد ضربان کم (برادی کاردی) و تعداد ضربان بالای (تاکی کاردی) قلب هستند.

ضربان کم قلب طبق تعریف یعنی کمتر از 60 با در دقیقه.

البته ضربان قلب تا 50 بار در دقیقه در افراد ورزشکار و با فعالیت بدنی زیاد یا در زمان خواب و استراحت و هم چنین در افرادی که از داروهای قلبی استفاده می کنند، دیده می شود و معمولا هم علامتی ایجاد نمی کند.

ضربان قلب کمتر از این مقدار می تواند با اختلال در خونرسانی مغزی موجب سرگیجه، سیاهی رفتن چشم ها و کاهش هوشیاری گردد.

این حالت ها در برخی از بیماران گذرا بوده و خودبه خود اصلاح می گردند.

در برخی دیگر می توانند تا ساعت ها و حتی چند روز هم طول بکشد.

علل ضربان قلب پایین عبارتند از:

• مصرف داروهای کاهنده ضربان قلب مانند قرص پروپرانول، قرص آتنولول، کارودیلول، بیزوپرولول و متوپرولول
• مصرف داروهای کلسیم بلوکر مانند دیلتیازم و وراپامیل
• دیگوکسین
• آمیودارون
• پتاسیم بالای خون
• نارسایی پیشرفته کلیه
• کم کاری غده تیرویید
• بلوک اکتسابی قلب در اثر کهولت

ضربان قلب زیاد طبق تعریف علمی، یعنی تعداد ضربان بالای 100 بار در دقیقه.

البته در بسیاری از افراد مانند افراد با کم خونی، پرکاری غده تیرویید، افراد حامله و افراد با اضطراب و استرس زیاد، و هم چنین در زمان فعالیت بدنی، به طور طبیعی ضربان قلب می تواند از این مقدار بیشتر باشد.

ضربان قلب بالا به ویژه بیشتر از 140 بار در دقیقه می تواند با کاهش خون رسانی به مغز و ارگان های حیاتی بدن موجب کاهش سطح هوشیاری و سنکوپ گردد.

علل تاکی کاردی و ضربان قلب بالا که می توانند موجب سرگیجه و کاهش هوشیاری شوند، عبارتند است از:

تاکی کاردی بطنی

این آریتمی غالبا در افراد با سابقه بیماری قلبی یا عمل قلب باز ایجاد می شود.

فیبریلاسیون بطنی

این تاکیکاردی بدنبال تاکیکاردی بطنی و عدم درمان آن ایجاد می شود و معمولا به ایست قلبی منجر می شود.

فیبریلاسیون و تاکیکاردی دهلیزی

این آریتمی ها اگرچه به اندازه آریتمی های بطنی خطرناک نیستند ولی می توانند موجب سرگیجه و ناتوانی فرد شده و هم چنین با ایجاد لخته های داخل قلبی منجر به سکته مغزی گردند.

آریتمی های ناگهانی گره دهلیزی بطنی

این آریتمی ها که به آریتمی های ورود مجدد، معروف هستند در اثر آناتومی خاص گره دهلیزی بطنی یا باقی ماندن مسیرهای اضافه عضلانی در قلب ایجاد می شوند.

این آریتمی ها اصولا خوش خیم هستند و موجب مرگ و میر نمی شوند.

شایع ترین علامت آنها ایجاد تپش قلب های ناگهانی، سرگیجه، احساس خفگی می باشد.

انسداد دریچه ها و نارسایی قلب

یکی از علل کمتر شایع ولی مهم سرگیجه و سنکوپ، تنگی دریچه های قلبی به ویژه تنگی دریچه آئورت است.

تنگی دریچه قلب باعث می شود تا مقدار محدودی خون به بدن برسد.

در صورت انجام ورزش یا خوردن غذای سنگین، در اثر نرسیدن خون کافی به مغز سرگیجه و کاهش هوشیاری روی می دهد.

تنگی دریچه میترال با مکانیسم های مختلفی می تواند علائم مغزی ایجاد نماید.

تنگی دریچه های دیگر مانند تری کوسپید و دریچه ریوی هم با شیوع کمتری می توانند موجب ایجاد علایم مغزی و سرگیجه شوند.

برخی تومورهای داخل قلب با مکانیسم انسداد حفرات و دریچه های قلبی و هم چنین ایجاد آریتمی می توانند علائم مغزی و سرگیجه ایجاد نمایند.

به ویژه در مورد تومور میکسوم که با اتصال به پایه ای کوچک قابلیت تحرک داخل قلب دارد.

می تواند در یک پوزیشن خاص یا با چرخش بدن و جابجاشدن به صورت موقت موجب بروز سرگیجه و کاهش گذرای هوشیاری گردد.

نارسایی قلب پیشرفته با کاهش برون ده قلبی و کاهش میزان جریان خون بدن می تواند سرگیجه ایجاد نماید.

آسیب بافت مغزی

آسیب به بافت مغز می تواند موجب بروز سرگیجه گردد.

اگرچه در آسیب های مهم مغزی سایر علائم مانند اختلالات حسی و حرکتی یا ناتوانی در صحبت کردن خیلی بارزتر از سرگیجه هستند.

در دوره مزمن خیلی از بیماری های مغزی و در بسیاری از بیماری های خفیف و گذرای مغزی، سرگیجه می تواند تنها علامت بیماری باشد.

ویژگی سرگیجه و سایر علائم در بیماری های مغزی، پایدار بودن و از بین نرفتن آنها می باشد.

آسیب های مغزی که موجب سرگیجه یا کاهش سطح هوشیاری می شوند عبارتند از:

سکته های مغزی به صورت انفارکتوس یا خونریزی مغزی

در این بیماری ها کاهش سطح هوشیاری و سنکوپ به همراه اختلال در راه رفتن، اختلال حس و صحبت کردن خیلی بارزتر از سرگیجه هستند.

در مراحل اولیه به ویژه در سکته های کوچک یا در خونریریزی اپیدورال مغزی، سرگیجه می تواند خیلی بارز باشد.

تومورهای مغزی

تومورهای مغزی چه خوش خیم و چه بدخیم و متاستاتیک، می توانند موجب سرگیجه شوند.

تومورهای برخی از نواحی خاص از مغز می توانند نوع خاصی از سرگیجه ایجاد کنند که در ادامه ذکر شده است.

مسمومیت ها

مسمومیت با الکل، مونو اکسید کربن، ویتامین های محلول در چربی مانند ویتامین D، مواد مخدر و محرک هایی مانند حشیش و کوکایین هم می توانند سرگیجه موقت یا دایمی ایجاد کنند.

سرگیجه دورانی یا VERTIGO

Vertigo حالتی از سرگیجه است که در آن شخص احساس می کند، محیط اطاق به دور سرش می چرخند یا با بستن چشم ها احساس می کند که خودش در حال چرخش است.

این احساس در برخی از بیماران دائمی است ولی در برخی دیگر از بیماران وابسته به پوزیشن خاصی است.

با چرخش سر یا با خوابیدن و بلند شدن ایجاد می شود و با عدم تکرار آن پوزیشن خاص از بین می رود.

این نوع از سرگیجه که معمولا با حالت تهوع هم همراه است، در اثر اختلال در سیستم حفظ تعادل بدن ایجاد می شود.

سیستم حفظ تعادل بدن چهار عامل اصلی دارد:

• قسمت خلفی مغز یا همان مخچه
• گوش داخلی و سیستم حلزونی آن(Labyrinth)، که در لحظه وضعیت قرار گرفتن بدن و نوع حرکات انجام گرفته را به مغز ارسال می کند.
• چشم ها، که در اصل پنجره مغز به بیرون و مشاهده کننده شرایط فرد و محیط اطراف هستند.
• گیرنده های حسی در پوست، عضلات و مفاصل بدن، که همواره درک دقیقی از وضعیت قرارگیری مفاصل و انقباض یا شل بودن عضلات و تنه به مغز می فرستند.

آسیب به هر کدام از این قسمت ها می تواند به احساس سرگیجه دورانی و چرخشی منجر گردد.

الکل و داروهای روانگردان می توانند با آسیب به گوش و مخچه، موجب عدم تعادل و سرگیجه شوند.

تومورها و سکته های سیستم خلفی مغز یا مخچه خود را با این نوع از سرگیجه نشان می دهند.

تغییر بینایی چشم به صورت اختلال در دید، تغییر نمره عینک و به ویژه آستیگماتیسم می تواند موجب سرگیجه شود.

همانگونه که اشاره شد سرگیجه شامل طیف بسیار گسترده ای از بیماری ها و شرایط فیزیولوژیک خاص است.

برای تشخیص و درمان آن احتیاج به شرح حال بسیار دقیق از نظر نوع سرگیجه، زمان پیدایش، علت شروع و علائم همراه با آن و هم چنین بررسی کامل سایر اعضا و ارگان های بدن است.

در کنار این لازم است پزشک برای تشخیص علت سرگیجه یک سری آزمایش خون و تصویربرداری هم انجام دهد.

روش تشخیص سرگیجی

پزشک متخصص مغز و اعصاب‌ یا دکتر گوش، حلق و بینی ابتدا ضمن معاینه فیزیکی از شما در مورد علائم این دوران اطلاعات می گیرد.

ممکن است آن‌ها برای تایید تشخیص خود به آزمایشات دیگری نیاز داشته باشند که عبارتند از:

تست رانش سر

زمانی که شما روی هدف ثابتی تمرکز دارید، پزشک سر شما را به اطراف حرکت می‌ دهد.

تشت رومبرگ

بر ای بررسی تعادل شما می ایستید، چشمانتان را می بندید، پاهایتان را کنار هم می گذارید و دستانتان را در پهلو خود قرار می دهید.

تست Fukuda-Unterberger

برای ارزیابی گوش داخلی و تعادل از شما می‌ خواهند با چشمان بسته 30 ثانیه درجا بزنید.

تست دیکس _ هالپایک

برای بررسی حرکت چشم، بیمار در حالی‌ که روی میز معاینه قرار گرفته است، موقعیت خود را از حالت نشسته به حالت خوابیده تغییر می دهد.

باتری تست دهلیزی

برای ارزیابی مشکل گوش داخلی عینکی روش چشم گذاشته می شود تا واکنش حرکتی چشم مورد کنترل قرار گیرد.

سی تی اسکن و ام آر آی

این دو تصویربرداری برای تشخیص بیماری های مرتبط با سرگیجه می باشد.

انواع روش‌ های درمانی سرگیجه

روش های درمانی مختلفی برای سرگیجه تجویز می‌شود که اغلب روی علت اصلی بروز سرگیجه تمرکز می‌ شود.

در بیشتر موارد، درمان‌های خانگی و دارویی می‌ توانند در روند درمان تاثیرگذار باشند. به‌عنوان مثال:

مشکلاتی را که علت آن به گوش مربوط باشند، می‌توان با دارو و انجام تعدادی تمرین مدیتیشن در خانه کنترل کرد.

در صورتی که روش‌هایی که پزشک ارائه می‌ دهد مفید واقع نشود، انجام عمل جراحی یک گزینه مفید خواهد بود.

بیماری منییر یا سرگیجه با رژیم غذایی کم نمک و جراحی گوش درمان می‌ شود.

سرگیجه ناشی از میگرن با دارو و تغییر سبک زندگی تا حدودی درمان می‌ شود.

داروها و تکنیک‌های کاهش اضطراب، در درمان اختلال‌های ناشی از اضطراب می توانند تاثیرگذار باشند.

نوشیدن مایعات به حد کافی به درمان سرگیجه‌ای که ناشی از ورزش بیش از حد، گرما و کم آبی بدن است، کمک می کند.

درمان سرگیجه در طب سنتی

معمولاً منییر یا سرگیجه به عنوان سرگیجه سرد طبقه بندی می شود.

برای درمان سرگیجه می توانید موارد زیر را انجام دهید:

عطر گل محمدی را در خواب استشمام کنید.

روغن کنجد را به سرماخوردگی خود بمالید.

به مدت 14 تا 40 روز در شب غذای سرد نخورید.

در صورت امکان دو تا سه بار فسنجان را در وعده های غذایی خود بخورید.

بهتر است فسنجان بادام، یعنی نصف بادام و نیمی گردو درست شود تا اثر آن زیاد شود.

برای کاهش اثر سرگیجه می توانید حجامت شانه را انجام دهید که فقط با بادکش است.

این کار را 7 تا 14 بار یک روز در میان انجام دهید تا زمانی که خلق و خوی فرد از سرد به گرم تغییر کند.

درمان خانگی سرگیجه هنگام بلند شدن چیست؟

برای پیشگیری و کاهش سرگیجه هنگام بلند شدن، می‌ توانید این راهکارهای خانگی را امتحان کنید:

• تغییر آهسته وضعیت
• ترک سیگار و دخانیات
• نوشیدن آب کافی
• ورزش پاها
• استفاده از جوراب‌های فشاری
• تغذیه سالم
• کاهش مصرف الکل و کافئین

در صورت تداوم یا شدت سرگیجه، حتماً با پزشک مشورت کنید.

کدام قرص برای سرگیجه خوب است؟

برای درمان سرگیجه که ممکن است به دلایل مختلفی بروز کند، انتخاب دارو بسته به علت ایجادکننده آن متفاوت است:

سرگیجه ناشی از مشکلات گوش داخلی

از داروهایی مانند مکلیزین (Meclizine) یا دیمن هیدرینات (Dimenhydrinate) می‌ توانید استفاده کنید.

سرگیجه ناشی از میگرن

داروهای ضد میگرن مانند سوماتریپتان (Sumatriptan) یا پروپرانولول (Propranolol) می‌توانند در کنترل سرگیجه ناشی از میگرن مفید باشند.

سرگیجه به دلیل اختلالات بینایی یا عصبی

داروهایی مانند گاباپنتین (Gabapentin) یا دیازپام (Diazepam) می‌ توانند برای کنترل این نوع سرگیجه‌ها تجویز شوند.

سرگیجه ناشی از کم خونی یا مشکلات قلبی

درمان باید با تمرکز بر رفع کم خونی با مکمل‌ های آهن یا درمان بیماری‌های قلبی صورت بگیرد.

سرگیجه به دلیل کم آبی بدن یا افت فشار خون

افزایش مصرف مایعات و استفاده از داروهایی که فشار خون را تنظیم می‌ کنند مانند فلودروکورتیزون.

سرگیجه های خطرناک از کدام نوع می باشند؟

احساس سرگیجه همراه با حالت تهوع، عرق سرد، تنگی نفس، بی حسی یا ضعف در هر صورت خطرناک می باشد.

در صورت رخ دادن این علائم، باید حتما به پزشک متخصص همچون دکتر صدف اصفهانی مراجعه کنید.

چشم‌ها یکی از عضو هایی هستند که پیام‌های لازم برای حفظ تعادل را رد و بدل می‌ کنند.

زمانی‌ که چشم‌ها را می‌ بندید، یکی از منابع تامین تعادل را حذف می‌ کنید.

می‌ تواند باعث بروز سرگیجه و عدم حفظ تعادل در برخی از افراد شود.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

سرگیجه ممکن است به دلایل مختلفی در طول روز یا هفته رخ دهد و پس از مدت کوتاهی برطرف شود.

اما اگر این سرگیجه بیش از حد معمول باشد و زندگی فرد را مختل کند، حتما باید با پزشک مشورت کنید.

اگر به دلیل هر یک از موارد زیر به طور ناگهانی این احساس را تجربه کردید، بلافاصله به پزشک مراجعه کنید.

• ضربه به سر
• سردرد
• گردن درد
• تب شدید
• تاری دید
• از دست دادن شنوایی
• مشکل در صحبت کردن
• گزگز یا بی حسی در دست و پا
• از دست دادن هوشیاری
• درد قفسه سینه
• استفراغ مداوم

این علائم می تواند نشان دهنده یک مشکل جدی در بدن شما باشد، به همین دلیل، حتما باید این موارد را با پزشک در میان بگذارید.

پزشک می تواند با معاینه فیزیکی بیمار، به علت سرگیجه پی ببرد و با تجویز قرص و دارو علائم موجود را کاهش دهد.

گاهی اوقات فرد با یک حرکت سریع یا ایستادن ناگهانی تعادل خود را از دست می دهد یا هنگام راه رفتن در خیابان احساس سبکی سر یا سرگیجه می کند.

بی حالی، تهوع، استفراغ، تپش قلب، تب، درد قفسه سینه، تاری دید، عدم تمرکز و غش از جمله علائمی است که در صورت همراه با سرگیجه باید سریعا به پزشک اطلاع داده شود.